فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٠١ - غرض از طرح بحث

مقصود از امكان‌

امكان بمعانى متعدّدى اطلاق مى‌شود از جمله اين دو معناى ذيل است:

١- امكان خاصّ يعنى سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف چ نان چ ه‌

مى‌گوئيم زيد كاتب است بالامكان الخاصّ يعنى نه كتابت براى وى ضرورى است‌

و نه عدم الكتابت بلكه هر كدام از وجود و عدم نسبت به ذات مساويند و از آن‌

بامكان ذاتى نيز نام مى‌برند و عبارت « الماهيّت من حيث هى هى ليت الّاهى لا

موجودة و لا معدومة» اشاره به همين قسم است.

٢- امكان بمعناى فقر و احتياج فلذا وقتى مى‌گوئيم ما سوى ممكن هستند

يعنى محتاج به خالق و مؤثّر مى‌باشند چ ه در حدوث و چ ه در بقاء و اين معنا از

اصطلاحات صاحب اسفار است كه آنرا در موجودات محدوده استعمال مى‌نمايد

چ نان چ ه معناى اوّل از صفات ماهيّات است.

مرحوم مصنّف مى‌فرمايد سزاوار است مقصود از امكان معناى اخير باشد و

در قبالش از وجوب، وجوب ذاتى اراده شود كه در اين صورت بطور وضوح و آشكار

سنخيّت بنحو شيى‌ء و فيى‌ء بين اين دو محقّق مى‌شود و علّت وضوح را در حاشيه‌

اسفار اينطور مى‌فرمايد:

زيرا فقر وجودات بمبدء اوّل فقر نوريست بدليل اينكه امكان يعنى تعلّق‌

حقائق و استناد ذوات و هر كدام از اين دو عين ذوات امكانيّه هستند.

غرض از طرح بحث‌

بحث نسبت بين اين دو مادّه از مسائل رائج و دارج بين حضرات است و از

جمله مباحث مستقلّ در حكمت محسوب مى‌شود ولى مقصود از طرح آن در اينجا

صرف تعرّض نيست بلكه بلحاظ منظورى اهمّ مطرح شده است و آن اينست كه‌

امكان دارد توهّم شود بين امكان و ضرورتين (ضرورت لا حق و ضرورت سابق)

تنافى است و مستحيل است شيى‌ء واحد هم متّصف بامكان شود و هم به ضرورت.

لذا مرحوم مصنّف در ضمن طرح اين مسئله مى‌فرمايد: